โดย ศาสตราจารย์ ดร. ปังปอนด์
รักอำนวยกิจ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
----------------------------------------------------------------------------------
หลังจากรวบรวมประสบการณ์และความรู้ความเข้าใจเรื่องการเรียนออนไลน์มาได้ประมาณ
5-6 สัปดาห์ ถึงจุดนี้ที่จะต้องเขียนอะไรบางอย่างแล้ว ก่อนอื่นผู้เขียนขอแนะนำตัวเองเพื่อให้เข้าใจว่าทำไมผู้เขียนจึงเข้าใจเรื่องนี้และพยายามมองจากหลายมุม
ในมุมของคนสอน - ผู้เขียนเป็นอาจารย์ในมหาวิทยาลัยมีชื่อของไทยที่ต้องมีการปรับตัวให้นิสิตนักศึกษาเรียนออนไลน์
ในมุมวิชาการ – ผู้เขียนเป็นนักวิจัย
เป็นนักเศรษฐศาสตร์การพัฒนา ที่หลังๆมีงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับการศึกษามากพอควร
ชอบอ่านและสังเกตเรื่องการเรียนการสอนออนไลน์มานานก่อนโควิด เคยบอกนิสิตในมหาวิทยาลัยเสมอว่า
การเรียนการสอนแบบที่เราทำอยู่น่าจะจบไปอีก 3 ปี ไม่นึกว่าโควิดจะทำให้เร็วขึ้นได้
ปัจจุบันผู้เขียนพยายามนำเสนอนโยบายเพื่อต่อสู้กับโควิดบนพื้นฐานของความ “ปลอดภัย อยู่ได้ และสบายใจ” ให้กับรัฐบาลตามแต่จะมีช่องทาง
ในมุมผู้ปกครอง – ผู้เขียนเป็นแม่ทำงานที่มีลูกสองคนที่เคยเรียนโรงเรียนประถมที่โด่งดังและเข้ายาก(ที่สุด) ในระบบไทย จนลูกคนโตจบ ป.5
ปัจจุบันลูกคนโตเรียนอยู่ชั้น G.7 (ม.1)โรงเรียนอินเตอร์ที่เน้นวิชาการ และคนเล็กเรียนอยู่ชั้น Year 6 (ป.5) ในโรงเรียนอินเตอร์ระบบอังกฤษในประเทศไทย
เราสองคนพ่อแม่เฝ้าดูและประเมินการเรียนออนไลน์ของลูกทั้งสองคนสองโรงเรียนมาโดยตลอด
6 สัปดาห์ มีข้อสังเกตและข้อสรุปดังนี้
เมื่อ 7-10 สัปดาห์ที่แล้ว โรงเรียนอินเตอร์ในไทยปรับพฤติกรรมเร็วมาก มีการซื้อโปรแกรมและอบรมครูให้จัดการเรียนการสอนแบบออนไลน์ได้อย่างรวดเร็วภายใน 1-4 สัปดาห์ โรงเรียนที่ปรับตัวช้าหน่อยถึงกับหยุดเรียนเพื่ออบรมครูและจัดวางระบบการเรียนออนไลน์ได้อย่างรวดเร็วก่อนที่จะถูกสั่งปิดโรงเรียน เหตุเพราะโรงเรียนเหล่านี้มีความพร้อม
- ครูใช้คอมฯ เป็นอยู่แล้ว การบ้านปกติเป็นระบบออนไลน์อยู่แล้ว (เช่น Google Classroom, Math Map, Kahn Academy) ระบบเหล่านี่เป็นภาษาอังกฤษที่มีการใช้อย่างชำนาญในการสอนปกติ
- นักเรียนมี computer literacy คือมีความพร้อมทางด้านไอที ใช้งานคอมพิวเตอร์ได้ดี สามารถจัดการกับโปรแกรมต่างๆ เช่น word document, power point แม้แต่โปรแกรมวาดภาพต่างๆ เด็กโตทุกคนมีอีเมล์ สามารถส่งงาน สื่อสารกับเพื่อนทางระบบไอทีได้ก่อนยุคโควิด
- นักเรียนทุกคนมีความพร้อมด้านทุนทรัพย์ แทบทุกคนมีคอมพิวเตอร์ใช้ กรณีที่คอมพิวเตอร์ที่บ้านไม่พอ ก็แค่สั่งหรือซื้อ laptop จากร้านคอมพิวเตอร์ภายใน 1 ชั่วโมง ไม่นับรวมเครื่องพิมพ์ printer ที่ต้องใช้ในบางงาน ที่หากไม่มีก็ซื้อใหม่ได้ ไม่เดือดร้อนมากแต่การปรับตัวที่ยากที่สุดคือระบบการเรียนของระบบฝรั่ง (ขอใช้คำรวม) จะเป็นการเรียนการสอนแบบบูรณาการ เน้นการคิดวิเคราะห์ เน้นการพูดคุย เน้นการสื่อสาร ทำให้การเรียนออนไลน์เป็นเรื่องที่ต้องปรับตัวสูงมากสำหรับครูและเด็ก การเรียกเด็กตอบหรือยกมือผ่านคอมพิวเตอร์ หรือสังเกตว่าเด็กกำลังเบื่อเป็นเรื่องยากมากสำหรับครูฝรั่ง เด็กเองก็มีความเศร้าที่ไม่ได้มีปฏิสัมพันธ์กับเพื่อน การทำงานกลุ่ม การปรึกษากัน การเปิดเพลงเต้นระหว่างทำงานกลุ่มในห้องกลายเป็นอดีตที่น่าเศร้า แม้แต่การเชียร์เพื่อนในทีมในการเล่นวิชา PE (พละ) ก็ไม่เกิดขึ้นในการเรียนออนไลน์
- เราสังเกตว่าในวันแรกๆ ของการเรียนออนไลน์ครูทุกคนจะตื่นเต้น ตั้งใจมาก จะให้การบ้าน อัดหนักจนเด็กมึนเพราะทำงานส่งไม่ทัน บางคนถึงกับต้องนอนดึกดื่นเพื่อทำงานให้ทัน แต่ครูฝรั่งละเอียด หลังๆคงมีการประชุมกันเพราะเห็นว่างานลดลง focus เปลี่ยนไป บางที่ถึงขั้นแนะนำให้เด็กหยุดทำงาน (และไม่คาดโทษ) หากใช้เวลากับหน้าจอเกิน 6-7 ชั่วโมง และมีการส่งคลิปช่วยผ่อนคลายต่างๆมาให้นักเรียน
ถ้าเราตั้งต้นว่าการไปโรงเรียนควรเป็นเรื่องสนุก เรื่องน่าเบื่อที่เกิดขึ้นของการเรียนออนไลน์ก็คือ เมื่อเราต้องทำตามตารางการเรียน มีเวลาตามคาบเรียน มีเวลาพักเบรกที่เด็กไม่ได้พักจริงเพราะต้องตามงานที่ทำไม่เสร็จ จนเกิดความเครียด การคาดหวังให้เด็กเล็กมีวินัย ดูนาฬิกาเป็น ทำงานส่งตามตารางเป็นเรื่องที่เป็นไปแทบไม่ได้ ไม่รวมกับที่พ่อแม่บางคนต้องเสียเวลามากไปกับการช่วยเหลือลูกเรื่องการเรียน ทั้งยังต้องเตรียมอาหารให้ลูก 3 มื้อทุกวัน และอีก 2 เบรกตามตารางโรงเรียน (ถ้าจะให้เป๊ะ)
อีกเรื่องที่พ่อแม่หลายคนประสบคือ ไม่สามารถสอนงานลูกได้ (แต่ก็อยากให้ลูกได้คะแนนดีๆ) ถ้าทำไม่ได้ก็เกิดความเครียด พ่อแม่ที่มีความรู้ก็ต้องถามตัวเองว่า จะช่วยลูกไปทำไม? ลูกก็เลยต้องค้นคว้าเอง ทำเอง เครียดเอง ในขณะที่ถ้าอยู่โรงเรียนทั้งหมดนี้จะเป็นหน้าที่ของครู สรุปว่าเด็กก็เบื่อ ครูเองก็เบื่อเพราะพูดคนเดียว อัดเทปคนเดียว และต้องมาตามเก็บงานนักเรียนที่ส่งออนไลน์ ซึ่งมาเรื่อยๆ ไม่จบในคาบเดียว
เราเข้าใจแล้วว่า ทำไมพ่อแม่ที่จัดการเรียนแบบ home school ที่ได้ผลดีได้จึงต้องทุ่มเทอย่างหนัก และโดยมากจะเป็นคนที่ไม่ต้องทำงานนอกบ้าน
3. การเรียนออนไลน์เป็นเรื่องของความพร้อมของครู
การเรียนออนไลน์เป็นการวางแผนของครูที่จะนำบทเรียนมาประยุกต์ให้สามารถเรียนโดยที่ไม่มีปฏิสัมพันธ์ 1 ต่อ 1 ได้ ครูต้องสรรหาบทเรียน คลิป เอกสารการสอนที่เหมือนในห้องเรียน หาอุปกรณ์จริง ทดลองจริงให้ดู และต้องหาบทเรียนเพิ่มเติมสำหรับเรื่องที่ทดแทนด้วยการทำงานหน้าคอมฯ ไม่ได้ ครูต้องพร้อมมากๆ
ในฐานะอาจารย์มหาวิทยาลัย ผู้เขียนพูดเสมอว่าอาจารย์มหาวิทยาลัยควรมาเรียนรู้การสอนจากครูประถมเหล่านี้ เพราะเราไม่สามารถทำอย่างนั้นได้ง่ายแน่ๆ ณ วันนี้ มีงานวิชาการที่ออกมาหลักๆ 2 ชิ้นของไทยที่บอกว่าครูไทยไม่พร้อมที่จะสอนออนไลน์
ความพร้อมของเด็กในที่นี้คือ ความมีวินัย ความพร้อมด้านไอที ความกล้าแสดงออกและโต้ตอบในการถามคำถาม ซึ่งมีความแตกต่างกันมากในเด็กโรงเรียนไทยและโรงเรียนฝรั่ง รวมถึงระดับความเครียดที่เด็กจะรับได้ในเรื่องการแข่งขัน ในการเรียนออนไลน์ของฝรั่ง เด็กจะมีการสื่อสารกันตลอดเวลา ไม่มีการเปรียบเทียบคะแนนกัน ไม่กลัวเพื่อนลอก ไม่กลัวการแสดงความคิดเห็นแล้วเสียหน้า หากเด็กโรงเรียนไทยไม่พร้อมก็จะมีความเสี่ยงที่จะเกิดหายนะทางด้านจิตใจหากต้องมีการเรียนออนไลน์กับระบบไทยที่เราคุ้นเคย
5. การเรียนออนไลน์ไม่ได้มีประสิทธิผลการเรียนรู้อย่างที่เราเคยคาดหวัง (over-rated)
ผู้เขียนให้ rating ประสิทธิผลของการเรียนออนไลน์ของลูกคนเล็กที่เรียนประถมไว้ที่ 25-30 % และลูกคนโตที่ 30-40 % ในขณะที่เด็กๆให้คะแนนที่ 10-20 % และเรามั่นใจว่าพ่อแม่ที่มีมุมองด้านพัฒนาการเด็กก็คงจะมี rating ที่ไม่ต่างจากเรามากนัก สาเหตุหลักๆ ก็คือ การเรียนรู้ที่ดี (ของหลักสูตรฝรั่ง ไม่ใช่หลักสูตรไทย) ในวัยนี้เป็นการเรียนเชิงคิดวิเคราะห์ เชิงสร้างสรรค์ และเชิงปฏิสัมพันธ์ ซึ่งการเรียนออนไลน์ทำได้น้อยมาก
6. การเรียนออนไลน์ไม่เหมาะกับเด็กทุกคนเราค้นพบว่า การเรียนออนไลน์ (หรือการสอนออนไลน์) ไม่ได้เหมาะกับเด็กทุกคน สำหรับเด็กบางคนที่วินัยสูงและเป็นกลุ่มที่เก็บตัวก็ไม่น่ากังวล แต่เด็กบางคนที่ต้องการสังคม มีความสุขกับการพบเพื่อนและครูจะเป็นเด็กที่ได้รับผลกระทบในเชิงลบที่สุด เรายังพบว่า เด็กที่ไม่ชอบออกกำลังกายจะไม่มีทางบังคับตัวเองให้ทำตามวีดีโอที่ครูส่งมาให้ได้ครบ หรือ เด็กที่ห่วงคะแนนก็จะไม่มีทางซื่อสัตย์ในการสอบออนไลน์ได้ ฯลฯ มีประเด็นให้ขบคิดมากมายในเชิงนโยบายในเรื่องนี้
7. การเรียนออนไลน์เป็นแค่ second-best ไม่ใช่ first-best
ถึงจุดนี้ เราและนักวิชาการบางกลุ่มประเมินกันมาผิดตลอดว่า การเรียนออนไลน์จะมาแทนการเรียนการสอนในทุกระดับ แม้แต่ในมหาวิทยาลัยที่น่าจะทำได้ง่ายที่สุด ประสบการณ์ 6 สัปดาห์สอนเราว่า ตราบใดที่โครงสร้างและปรัชญาการเรียนรู้ของสังคมยังไม่นิ่ง การเรียนออนไลน์ไม่สามารถเป็น first-best ในประชากรเฉลี่ยได้เลย
8. การเรียนออนไลน์ให้ได้ผลเป็นเรื่องของการปรับปรัชญาการสอนที่กระทรวงศึกษาธิการต้องคิดหนัก
การให้เด็กไทยปรับไปใช้ระบบการเรียนออนไลน์จะต้องคำนึงถึงข้อ 1-7 ที่กล่าวมาทั้งหมด ปรัชญาการสอนของไทยเคยเป็นแบบ traditional หรือแบบอนุรักษ์นิยม ที่ผู้สอนเป็นใหญ่ในปฏิสัมพันธ์ของการเรียนรู้และมีการเน้นผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษาที่คะแนน หากใช้ปรัชญาการเรียนออนไลน์แบบอนุรักษ์นิยม การเรียนการสอนจะง่ายมากสำหรับผู้สอน แต่จะเป็นความน่าเบื่อและความเครียดสำหรับเด็กและผู้ปกครอง เพราะหน้าที่ของคนจัดทำระบบออนไลน์ก็จะเป็นเพียงแค่การหาครูดีๆ มาสร้างสื่อการเรียน และให้นักเรียนเปิดคลิปดูตามตารางเรียน สั่งการบ้าน และสอบ (ออนไลน์) หากเราจะทำเรื่องนี้เป็นการเฉพาะหน้า เราก็คงไม่ต้องเตรียมการอะไรมากไปกว่านี้มากนัก ยกเว้นการจัดหา facility ให้เกิดการเรียนออนไลน์ได้เท่านั้น
ในส่วนของกระทรวงศึกษาธิการ ในฐานะผู้กำกับดูแลโรงเรียนเอกชนรวมทั้งโรงเรียนอินเตอร์ควรทราบว่า การเรียนการสอนออนไลน์ของโรงเรียนอินเตอร์ที่ท่านคิดว่าดีแล้วนั้น จริงๆ ไม่ได้มีประสิทธิผลตรงตามปรัชญาการเรียนของฝรั่งเลย การที่โรงเรียนอินเตอร์ทำได้ดีที่ท่านเห็นเป็นเพียง second-best เท่านั้น อย่าไปคิดว่าดีแล้วให้ทำต่อไป ควรหาแนวทางสนับสนุนให้มีการกลับไปเปิดเรียนตามแนวทางเดิม(ที่ดีกว่า) ดีกว่า
ข้อเสนอแนะการบริหารจัดการการเรียนออนไลน์ของโรงเรียน
1. ไม่ควรขยาย “การปิดเรียนในโรงเรียน” ของโรงเรียนอินเตอร์ให้ตรงกับโรงเรียนไทย (1 กรกฏาคม 2563) โรงเรียนเหล่านี้มีความพร้อมในการเปิดเรียนที่โรงเรียนสูง
ผู้ที่เกี่ยวข้องเป็นกลุ่มเฉพาะที่ผู้ปกครองมีการดูแลตัวเองและบุตรหลานในช่วงล้อคดาวน์เป็นอย่างดี
(ผ่านมา 6 สัปดาห์แบบปลอดเชื้อ) - ในสถานการณ์ระบาดและแนวโน้มในปัจจุบัน ควรเปิดเรียน “ตามความพร้อมของโรงเรียน” ได้เลยในกลางเดือนพฤษภาคมหรือมิถุนายน โดยมีมาตรการกำกับนักเรียน ครู และพนักงานอย่างเข้มงวดด้วยการสืบประวัติครอบครัว การรักษาความสะอาด และการปฏิบัติตัว มีนโยบายแบบสมัครใจโดยให้ครูจัดการเรียนการสอนแบบ live ให้กับนักเรียนที่เรียนอยู่บ้าน (ผู้เขียนเชื่อว่าคงมีน้อยคนที่อยากเรียนที่บ้าน) ในกรณีเด็กเล็กถึงประถมต้น ควรหารือกับโรงเรียนถึงความพร้อมในการดูแลนักเรียนกับโรงเรียนผู้ให้บริการเป็นรายๆไป หากไม่พร้อม ควรจัดการเรียนการสอนในกลุ่มเด็กเล็กที่บ้านต่อไป
- การเปิดเรียนก่อน 1 กรกฎาคม 2563 อาจพิจารณาเปิดการเรียน 2 หรือ 3 วันต่อสัปดาห์ที่โรงเรียนสำหรับการเรียนในวิชาที่ต้องมีปฏิสัมพันธ์ ความสร้างสรรค์ และการคิดวิเคราะห์ และ 2-3 วันที่บ้านสำหรับวิชาที่การเรียนออนไลน์สามารถทดแทนการเรียนที่โรงเรียนได
2. สำหรับโรงเรียนไทย
ผู้บริหารควรใช้การบริหารจัดการโรงเรียนอินเตอร์เป็นกรณีศึกษาทั้งเรื่องการเรียนออนไลน์
และการเปิดเรียนก่อนเดือนกรกฎาคม เพราะโรงเรียนอินเตอร์มีความพร้อมทั้งด้านระบบการให้บริการ
ครู ตัวเด็ก และครอบครัว
3. สำหรับโรงเรียนไทย การเลื่อนเปิดเทอมเป็น 1 กรกฎาคม
เป็นนโยบายที่ตัดสินใจไปแล้วบนพื้นฐานของความไม่แน่นอนของมาตรการการเปิดประเทศ
หากมีการพิจารณาการเปิดการทำงานของผู้ปกครอง
เสนอให้พิจารณามาตรการการดูแลเด็กในบ้านร่วมกันระหว่างกระทรวง พม. และ กระทรวง ศธ.
- การจัดการเรียนการสอนเด็กประถมปลายที่จะเปิดเรียน 1 ก.ค. ควรเร่งรัดการจัดระบบการเรียนการสอนออนไลน์ไว้เป็นทางเลือกในกรณีที่อาจจะยังมีผลกระทบกับโรคระบาดอยู่ ควรเร่งจัดทำสื่อออนไลน์ และพัฒนาทักษะครูในการจัดการเรียนแบบ problem-based learning ให้มากขึ้น ซึ่งข้อนี้มีความท้าทายมากในช่วงเวลาสั้นๆ
- สำหรับเด็กเล็ก วัยอนุบาล-วัยประถมต้น เสนอทางเลือก 2 options
- Option 1: ช่วงเปิดเทอมเดิม (พ.ค.-มิ.ย.) ที่จะมีการเปิดประเทศ ปรับโรงเรียน (ที่ปิดเรียน) ปรับโรงเรียนเป็นสถานรับเลี้ยงเด็ก โดยขยายพื้นที่บริการในโรงเรียนตามมาตรการเข้มงวดของการสาธารณะสุขเรื่องการระบาด เพื่อลดภาระคนทำงานสำหรับผู้ที่มีความจำเป็นและสมัครใจนำบุตรหลานไปฝาก รัฐก็จะได้ช่วยลดค่าใช้จ่ายครัวเรือนในส่วนนี้ด้วย ข้อเสนอนี้อยู่บนพื้นฐานความเข้ใจที่ว่าเด็กเล็กผ่านการกักตัว อยู่บ้าน ลดเชื้อเพื่อชาติมาได้ 6 สัปดาห์แล้ว ทั้งนี้ มาตรการนี้จะช่วยลดความเสี่ยงผู้สูงอายุในบ้านด้วย
- Option 2: สนับสนุนเงินช่วยดูแลบุตรถึงวัยอนุบาล- ป.3 (ชั่วคราว ระหว่างเปิดประเทศในช่วงการระบาด) เพื่อลดภาระ ลดความเครียดของผู้ปกครอง โดยกลุ่มนี้ขอให้งดไปโรงเรียนก่อนเดือนสิงหาคม
5. พิจารณาให้ความรู้แก่ผู้ปกครองในบ้านเรื่องการดูแลความปลอดภัยของนักเรียน การปฏิบัติตนเมื่ออยู่ที่บ้าน ก่อนเข้าโรงเรียน ที่โรงเรียน และก่อนกลับเข้าบ้าน จัดทำคู่มือ และให้ความรู้แก่นักเรียน และคนในบ้านทุกคน